BYLISI
Kështu quhet qyteti ilir pranë fshatit Hekal të Mallakastrës. Bylysi u formua si qytet në shekullin e III B.C., duke lulëzuar si qendër politike, ekonomike dhe kulturore e bashkësisë byline, në të cilën bënte pjesë. Qyteti qeverisej nga një këshill dhe nënpunës të përvitshëm. Në vitin 230-146 B.C. preu monedhat prej bronxi që u përdorën në trevat e tij dhe jashtë. Prodhimet e punishteve të Bylisit konkuronin me prodhimet e Apollonisë
Muri i Qytetit
Muri rrethues i Bylisit, është një nga muret më të ruajtura dhe është ndërtuar në çerekun e dytë të shekullit të IV B.C. Ai ka një gjatësi prej 2250 m, gjerësi 3,50 m dhe lartësi nga 8-9 m dhe rrethon një sipërfaqe prej 30 ha. Ky mur ka formën e trekëndëshit. Qyteti Bylisit përbëhej prej disa zonave dhe objekteve, si Agora, që shërbente për strehimin e banorëve të fshatrave dhe pasurisë së tyre në raste lufte.
Teatri ka qenë pjesë e qytetit, i cili u ndërtua në mesin e shekullit III B.C. Për ndërtimin e këtij teatri është gjetur këndi juglindor i Agorasë. Vizitorët që hynin nga porta katër, i shfaqej menjëherë teatri dhe stadiumi. Në hyrje të teatrit janë dy bazamente, në të cilat kanë qenë vendosur dy skulptura, njëra prej të cilave mendohet të ketë qenë e Dionisit. Shkallët e teatrit kanë formën e një gjysmë rrethi me diametër 78 m. Ky teatër ka pasur 40 shkallë dhe numri i përgjithshëm i spektatorëve ka qenë mbi 7500 vetë, duke e vendosur teatrin e Bylisit pas atij të Apollonisë dhe Foinikut.
Sot ruhet pjesërisht Bazelika C. Eshtë një kishë mesjetare me gjatësi 33 m. dhe gjerësi 22.8 m. Në ambjentet e brendshme të saj mund të vërrehen mozaike me motive gjeometrike, bimore dhe figura njerëzish mjaft interesante për t’u vizituar. Gjimnazi në jug të bazelikës C, në rrënojat e një godine shoqërore, është identifikuar me gjimnazin e qytetit, për shkak të planimetrisë së saj katërkëndëshe me një rradhë kthinash të vendosura brenda një oborri të brendshëm. Kjo godinë është ngritur në shekullin e III B.C. Terma e Justilianit, banja me ngrohje qëndrore, ndërtimi i së cilës daton me periudhën e Justinianit, ka formën e një katërkëndëshi me përmasa 24.50 m x 6.40 m.
Stadiumi paraqet një zgjidhje të veçantë, në krahasim me stadiumet e tjerë të qyteteve antikë. Për shkak të përshtatjes ndaj terrenit, ai ka vetëm një krah që mbështetet në pjerrësinë e kodrës. Ajo u ndërtua në mesin e shekullit të III B.C. Ky stadium ka 19 shkallë me lartësi 0.30 m dhe gjerësi 0.40 m. Këto përmasa tregojnë se spektatorët nuk mund të ndiqnin shfaqje të ulur, por në këmbë.
Në pjesën juglindore të stadiumit, gjatë gërmimeve, janë gjetur disa tesera me mbishkrimin Bullis dhe me një vrimë në mes. Këto nuk janë gjë tjetër, veçse bileta, të cilat lidheshin me rrip dhe mbaheshin në mes për t’u futur në stadium ose teatër, ngaqë veshjet e asaj kohe nuk kishin xhepa.
Katedralja, është një tjetër objekt mjaft interesant, e përbërë nga Bazilika, Baptisteri dhe kompleksi peshkopal. Eshtë një nga monumentet më të rëndësishme të qytetit antik të Bylisit. Kjo katedrale ka pësuar disa rindërtime në shekullin IV A.D, në vitin 470 dhe e fundit në vitin 547 A.D. Mbas çdo rindërtimi, këtij monumenti i shtohej nga një pjesë.
Bazilika e katedrales, ka një trajtë shumë më të pasur se bazelikat e tjera të Bylisit, gjatësia e së cilës arrin 67m. Dyshemeja e kthesës para se të hysh në kishë, është shtruar me mozaike që përbëjnë sipërfaqen më të madhe me mozaikë të zbuluar deri tani në territorin e Shqipërisë. Motivet dhe skenat janë tepër të larmishme si nga jeta e përditshme e barinjëve, nga jeta e peshkatarëve, etj. Muret e kësaj katedrale kanë qenë të veshura me afreske të ndryshme. Në ditët e sotme kanë mbetur vetëm ato me motive gjeometrike. Në fillim të shekullit të V në Bylis u vendos peshkopata e Bylisit dhe Apollonisë.
Në zonën e Bylysit është zbuluar ndër të tjera dhe një bazilikë peshkopale me mozaikë që ka motive pleokristjane të shekullit të V. Bylysi u rrënua gjatë dyndjeve barbare të shekullit VI. dhe qendra peshkopale u shpërngul në Ballsh, duke e shndërruar atë në një destinacion të një rëndësie të veçantë historik.
Epitafi i GLLAVANICES
Mjaft e njohur për botën shkencore evropiane në shek XIX-të, monumenti mban datën e mbishkrimit 22 Mars 1373. Me një sfond të gjelbër dhe me fije ari dhe argjendi, ai është qëndisur nga familja e Arianitasve në shek XV-të dhe është gjetur në kishën “Katedralja e Fjetjes së Shën Mërisë”.
Në qendër është figura e Krishtit me kurorën e gjëmbave në kokë dhe në cepa gjenden kokat e katër shenjtorëve. Epitafi ka gjithashtu të qëndisur mbishkrimin “Ti që zotëron jetën”. Epitafi i Gllavenicës është ekspozuar në Paris në vitin 1974, si vepër shqiptare me vlera unikale. Tani ndodhet në Muzeun Historik Kombëtar ku u riekspozua në vitin 1995.
KALAJA E BERATIT
Kalaja e Beratit është një nga monumentet më të mëdha historike të Ballkanit, një fortesë e madhe që sundon mbi lumin Osum. Kalaja është ngritur sipas një plani në formë trekëndëshi. Kjo kala, po të shihet nga poshtë, duket si pjesë e kodrës. Kulla e hyrjes së brendshme është e bërë nga blloqe guri, që u përkasin fortifikimeve ilire, të cilat janë ndërtuar në shekullin e IV-II p.e.re. Maja e kodrës është e rrethuar me një mur të jashtëm periferik me 24 kulla. Në brëndësi të kësaj kështjelle, ndodhen rreth 14 kisha, të cilat e kanë bërë mjaft të dëgjuar këtë kështjellë.
Disa prej tyre janë: Kisha e Shën Triadhës, i përket fundit të shek.XIII dhe fillimit të shek. XIV. Në brendësi të saj ka afreske mjaft interesante. Pas kishës së Shën Todrit gjenden kishat e Shën Kollit, Shën Kostandinit, Shën Helenës, Shën Mërisë Vllaherna, etj.
Katedralia “Fjetja e Shën Marisë”, sot Muzeu i Artit Mesjetar, është mjaft interesant për t’u vizituar. Eshtë ndërtuar në fund të shekullit XVII dhe u përfundua në vitin 1797. Eshtë një ndërtim tipik i periudhës Osmane, me një bazelikë me tre kube. Brenda ka zbukurime të shumta, ikonostasi me gdhendje të shumta, i cili i përket vitit 1806 dhe e ka gdhëndur mjeshtri Beratas Stefani.
Muzeu Ikonave Onufri, ndodhet në lagjjen Kala dhe përmban disa nga shembujt më të bukur të artit fetar në Shqipëri. Muzeu u hap në vitin 1986 dhe emrin e ka marrë prej piktorit të madh të shek. XVI të shkollës shqiptare Onufri. Ka gjithsej tre salla, në të cilat janë vendosur ikona të shumta të shenjtorëve, si dhe tekstile e sende të vogla prej metali, objekte të punuara për përdorim gjatë liturgjisë, kapakë të biblës të bërë në Berat nga mjeshtri Agathangjel Mbrica, etj.
Stili i përdorur në ikonat e ekspozuara, është i lidhur ngushtë me shkollën e ikonografisë, që ishte zhvilluar në artin bizantin gjatë perandorit Gjon Paleologu, kurse puna e piktorëve shqiptarë u mbështet dhe zhvilloi më tej një traditë tashmë 200 vjeçare.
Kisha e Shën Mëhillit
Në një varg shkëmbinjsh jashtë perimetrit të murit, ndodhet Kisha e Shën Mëhillit që i përket afërsisht viteve 1300. Eshtë e njohur për ndërthurjen e teknikave evropiane të ndërtimit me atë bizantine. Për të vajtur te kjo kishë është mjaft e vështirë, pasi terreni është i thyer. Duket mjaft mirë nga poshtë qytetit anës lumit Osum.
Rrënojat Xhamisë së Bardhë
Brënda kalasë gjenden muret e brendëshme, ato janë ndërtuar mbi themelet e mureve ilire, me rindërtim të mëvonshëm bizantin dhe turk. Në mbyllje të këtij muri gjenden rrënojat e Xhamisë së Bardhë dhe një larmi ndërtesash ushtarake për banim dhe në anën më të largët ndodhet një sterë.
LAGJJA GORICE – KISHA E SHEN SPIRIDHONIT
Ndodhet përballë lagjes Mangalem, në anën tjetër të lumit Osum. Nisur nga emri, kjo lagje mund të ketë qënë vendbanim i dikurshëm sllav, sepse Gorica do të thotë “mal i vogël”. Gorica është interesante për t’u vizituar, sepse ndërtesat, banesat janë të ngjashme me kullat e Gjirokastrës, shenjë kjo e masave mbrojtëse, duke qenë se ndodhet në anën tjetër të lumit.
Në lagjen Goricë ndodhet Kisha e Shën Spiridhonit, e cila në anën lindore ka një harkadë të jashtme të gjatë, që ka sipër një kamare të vogël. Mbi portën kryesore mjaft tërheqëse të pikturuar, paraqitet Shën Spiridhoni dhe Shën Mitri. Eshtë një kishë e madhe, që e ka zanafillën nga koha bizantine, ndërsa disa kollona të hershme ekzistojnë në hajat.
Kjo kishë u rindërtua në shekullin e XII dhe ka një ikonostas shumë të bukur druri, një galeri të sipërme të madhe dhe shkallë që të çojnë në kombanare. Nga galeria e sipërme mund të shihet mirë tavani i kungimit. Kjo kishë në fillim ka qenë manastir. Përbën një objekt kulti mjaft interesant.
URA E GORICES MBI LUMIN OSUM
Ura e Goricës mbi lumin Osum lidh qytetin me lagjen Goricë. Kjo lagje mendohet të ketë qenë një vendbanim sllav, sepse emri Goricë do të thotë mal i vogël. Shtëpitë në këtë lagje janë me rrasa. Ura është një ndërtim tërheqës i shekullit të XVII.
LAGJJA MAGALEM/ XHAMIA E BEQAREVE
Ndodhet përballë lagjes Goricë, nga e cila e ndan lumi Osum që kalon mespërmes
Eshtë një lagje tipike dhe mjaft interesante për stilin e ndërtimit të shtëpive. Në të ka disa dyqane, të cilat kanë një arkitekturë mjaft tërheqëse prej dërrase, gjë që tregon stilin tipik osman të shekullit XIX. Këtu gjendet Xhamia e Beqarëve. Kjo xhami u ndërtua më 1827 dhe është mjaft e dëgjuar për pikturat murale, që nga stili i ngjajnë asaj të Etem Beut në Tiranë.
Xhamia e ka marrë emrin nga fjala beqar dhe u ndërtua për çirakët e pamartuar të dyqaneve në qytetin poshtë kështjellës. Një tjetër objekt i vizitueshëm që ndodhet këtu, është edhe Muzeu Etnografik i Beratit, i vendosur në një banesë me arkitekturë popullore beratase.
SHTEPIA MUZE KU U MBAJT KONGRESI LUSHNJES
Kongresi i Lushnjes u mbajt në vitin 1920 në qytetin e Lushnjes. Ai hodhi poshtë politikat e Asamblesë Kombëtare të paraqitura në Konferencën e Paqes të Versajës dhe votoi për pavarësinë e plotë kombëtare të Shqipërisë. Kjo shpuri në hedhjen e themeleve të një organizimi politik modern të Shqipërisë, ndërsa Kryeqyteti u zhvendos në Tiranë. Kongresi i Lushnjes përbën një moment të rëndësishëm në historinë e Kombit Shqiptar.
KOMPLEKSI ARKITEKTONIK DHE MANASTIRI I ARDENICES
Mendohet se themelet e këtij manastiri janë hedhur në vitin 1282, me nismën e perandorit Andronik II Paleolog i Bizantit, që e ngriti atë.
Shtysë për këtë veprim do të jetë bërë ndodhja në atë vend e kapelës së Shën Triadhës, e ngritur aty, shekuj më parë. Ekziston hipoteza, se kapela mund të jetë ndërtuar në themelet e gërmadhës së një tempulli pagan, i cili ka qenë ndërtuar për nder të hyjneshës Artemisa, nga ka rrjedhur dhe emri i sotëm i Ardenicës. Fare pranë këtij tempulli, në rrethinat e të cilit sot ndodhet manastiri, kalon dega jugore e rrugës antike Via Egnatia.
Përreth manastirit, shikon aty këtu ndërtime të vjetra, të cilat tregojnë se rreth tij ka pasur një qendër të banuar. Sipas deftereve Osmane të vitit 1431-32, ndodhej fshati Ardenicë me tetë shtëpi, i cili mund të jetë shtrirë përreth manastirit. Ky manastir mbrohet nga një mur i lartë dhe hyrjen e ka në një portë druri. Porta i përket viteve 1474. Në tunelin e hyrjes menjëherë në të djathtë, ka një derë që të con në një qilar me një shtrydhës ullinj. Në qëndër të oborit të këtij manastiri ndodhet Kisha e Shën Mërisë së Virgjër qe u ndërtua në kohën e Despotit të Epirit në fillim të shekullit të XIII.
Në hajatet rreth e rrotull banonin murgjit, ndodheshin konaket e miqve si dhe dhomat për veprimtaritë tregëtare dhe ekonomike. Pjesa me e madhe e kësaj kishe është ndërtuar në shekullin e XVIII, ndërsa një mbishkrim mbi mur shënon vitin 1743. Kambanarja u rindërtua më 1925. Brenda saj kanë shpëtuar pa u dëmtuar afreske të cilat i përkasin vitit 1744, punime që janë bërë nga piktorët e dëgjuar Kostandin dhe Athanas Zografi prej Korce. Në muret lindore të kishës dhe në pjesë të ndryshme të murit rrethues shihen gurë ndërtimi nga Apollonia. Në altaret e kësaj kishe është bërë dhe kurorëzimi i martesës së heroit kombëtar Gjergj Kastriot Skënderbeu. Ceremonia u zhvillua në mbasditen e 21 Prillit 1451.
